Әйел адам өзімен бірге туған бауырларынан немесе еркек достарынан ұзағырақ өмір сүруі мүмкін. Әйелдердің мұндай ұзақ өмір сүруінің нақты себептері толық белгісіз, бірақ ғалымдардың бірнеше гипотезалары бар.
Олар тіпті құстардың кейбір түрлерінде, еркек кіндіктің керісінше, ұзақ өмір сүретінін түсіндіруге тырысады.
Мезгілсіз ажал
Ұлыбританиядағы Оксфорд қартаю институтының директоры, профессор Сара Харпер: "Әлем бойынша әйелдер еркектерге қарағанда ұзағырақ өмір сүреді", — дейді.
Бірақ" бұл көрсеткіш елгеү ұлттарға да байланысты айтарлықтай өзгереді", - дейді ол.
Мысалы, Ресейде, Украинада және Вьетнамда әйелдер шамамен 10 жыл немесе одан да көп өмір сүреді, ал Нигерия сияқты елдерде бұл алшақтық өте аз.
Ғалымдар бұл айырмашылықтардың бір бөлігін әлеуметтік және мінез-құлық факторларымен түсіндіреді.
Әлемдегі деректерге сәйкес, 2023 жылы Вьетнамдағы өмір сүру ұзақтығы әйелдер үшін 79,3 жыл және ерлер үшін 69,9 жыл болды
Ресейде "темекі шегу мен алкоголь өте маңызды фактор болып табылады" деген дәлелдер бар, деп түсіндіреді Харпер. Ер адамдардың жасайтын күнәлары көп.
Ер адамның ерте өлімі мінез-құлқына да байланысты
"Олардың диетасы әдетте сау емес", — дейді Харпер.
Оның айтуынша, олар дәрігерге жиі бармайды, дегенмен "ерлі-зайыптылардың серіктесі немесе жұбайы жақсы болған жағдайда оның ұзақ өмір сүруіне септігі болады.
Ол көптеген қоғамдарда ер адамдар қауіпті әрекеттермен айналысуға бейім екенін және еркектік тәуекелге көбірек баратынын айтады. "Ер адамдар арасында апаттан, зорлық — зомбылықтан, кісі өлтіруден және суицидтен болатын өлім деңгейі әлдеқайда жоғары", - деп ескертеді ол.
Бірақ бұл жағдайды өзгертуге мұмкіндік бар
Мысалы, Ұлыбританияда 1960-70 жылдардағы темекіге қарсы науқан ерлер арасындағы мезгілсіз өлімнің төмендеуіне әкелді.
"Кенеттен бұл алшақтық күрт қысқарды", — дейді Харпер.
Бірақ оның пікірінше, гендерлік алшақтық әдеттердің өзгеруімен ешқашан толығымен жойылмайды, өйткені әйелдер мен ерлер арасында "бұл биологиялық айырмашылық әрқашан болады".
Эстроген және тестостерон
Осындай айырмашылықтардың бірі — гормондар.
Испаниядағы Валенсия университетінің қартаю мәселелеріне маманданған физиолог, профессор Консуэло Боррас: "эстрогендер әйелдерді қорғайтын көптеген функцияларды орындайды", — дейді.
Олар холестеринді бақылаудан және иммундық жүйені реттеуден бастап зәр шығару инфекцияларының алдын алуға, ми мен сүйек денсаулығын қорғауға дейін жұмыс жасайды дейді.
Эстрогеннің соншалықты пайдалы болуының бір себебі-оның антиоксидант ретіндегі әрекеті, ол біздің жасушаларымызда жиналатын және қартаюға ықпал ететін бос радикалдар деп аталатын зиянды бөлшектерге қарсы тұрады.
"Көптеген зерттеулер менопауза кезінде эстрогенді қорғаудың жоғалуы дененің көптеген функцияларына әсер ететінін көрсетті", — деп түсіндіреді Боррас. "Мысалы, остеопороз, әрине, қартаю процесіне байланысты, сонымен қатар эстроген тапшылығына байланысты".
Менопаузаның басында көрсетілген әйелдерге гормондарды алмастыру терапиясы тағайындалғанда, кейбір функциялардың қалпына келуі жиі байқалады, дейді ол.
Екінші жағынан, ер адамдардағы негізгі жыныстық гормон тестостерон болып табылады. Ол қауіпті мінез-құлықпен байланысты. Боррас оның ағзаға қандай да бір зиянды әсер етуі мүмкін деп болжайды, дегенмен оның қалай екені әлі белгісіз.
Іс жүзінде 2012 жылғы зерттеу көрсеткендей, кастрацияланған және тестостерон шығармаған корей евнухтар тобы кастрацияланбаған еркек құрдастарына қарағанда 14-19 жыл ұзақ өмір сүрді.
Алайда, бұл деректерді репрезентативті деп санауға болмайды және мұндай зерттеулерді белгілі себептермен қайталау нәтиже бермейді. Бірақ кейбір жануарлардың деректері еркектердің кастрацияланған кезде ұзағырақ өмір сүретінін көрсететін сияқты.
Гормондар ұзақ өмір сүру басқатырғышының бір бөлігі болуы мүмкін, бірақ басқалары да бар.
"Көптеген факторлар бар және біз олардың кейбірін білеміз, бірақ менің ойымша, бұл өте күрделі процесс", — дейді Боррас.
Эволюция
Бұл мәселені түсіну үшін кейбір ғалымдар басқа жануарларға назар аударды.
Адам аналықтары ұзақ өмір сүретін жалғыз түрі емес. Бұл ерекшелік көптеген сүтқоректілерге тән-арыстандар мен қойлардан бастап оркалар мен тышқандарға дейін.
Бір қызығы, құстар артықшылығы керісінше әдетте еркектерде.
Бір анықтама жыныстық хромосомалардың айырмашылығында болуы мүмкін.
Германиядағы Макс Планк эволюциялық антропология институтының зерттеушісі доктор Йоханна Старк:" әйел сүтқоректілерде екі Х хромосома, ал еркектерде тек бір Х және бір У болады",-дейді.
Бір теория екі X хромосомасының болуы аналықтардың өмір сүруіне артықшылық бере алады деп болжайды. "Егер көшірмелердің бірінде мутация орын алса, сізде оны өтей алатын қосымша көшірме қалады", — деп түсіндіреді Старк. — Бірақ еркектерде бір ғана Х хромосома болғандықтан, бұл мутациялар зиянды болуы мүмкін".
Құстарда бір хромосоманың екі данасы бар еркектер — олардың жағдайында ол Z деп аталады — ал аналықтарда бір Z және бір W болады.
"Бұл сүтқоректілерде аналықтардың, ал құстарда еркектердің ұзақ өмір сүруінің бір түсіндірмесі болуы мүмкін", — дейді Старк.
Бірақ оның 2025 жылы жарияланған жұмысында басқа аспектілердің де рөл атқаратындығы туралы нұсқаулар бар.
"Біз моногамдық шырша түрлерінде күшті жыныстық айырмашылықтар жоқ екенін анықтадық", - дейді ол. "Моногамдық емес түрлерде, мысалы, гориллалар мен арыстандарда, еркектер бірнеше аналық үшін бәсекелеседі, жыныстық айырмашылықтар әлдеқайда айқын".
Оның пайымдауынша, соңғысында еркектер ұзақ өмір сүруге зиян келтіріп, аналықтарды өзіне тарту үшін үлкен денені немесе үлкен мүйіздерін қолдануы мүмкін.
Әйелдердегі эволюция
Бір болжам-аналықтары жас жануарларға қамқорлық жасайтын түрлерде ," әсіресе адамдар немесе еркек маймылдар сияқты өте ұзақ өмір сүретін түрлерде, аналарға ұрпақтарын жетілгенге дейін өсіру үшін ұзақ өмір сүру тиімді", - дейді Старк.
Ұзақ, бірақ бейнет көруі мүмкін
Олар ерекектерге қарағанда орта есеппен ұзағырақ өмір сүрсе де, зерттеулер көрсеткендей, олар өмір бойы өлімге әкелмейтін аурулардан зардап шегеді. Мысалы, бел ауруы, аяқтың сыздауы, артрит, депрессиялық бұзылулар және бас ауруы дегендей аурулардан көп зардап шегеді-мыс.
Дерек көзі: https://www.bbc.com
