Америкалық валюта қазақстандық нарықтағы позициясын қарқынды жоғалтып жатыр: кеше Қазақстан қор биржасындағы (KASE) сауда-саттықта доллар бағамы 450 теңгеге дейін төмендеді.
"Бакс" соңғы екі жылдан аса уақыт бойы - 2024 жылғы маусымынан бері мұншалықты арзан болмаған еді. Доллардың күрт құлдырауына не себеп болғанын, бұл меже сақталып қала ма және бағам бұдан да төмен түсе ме деген сұрақтарға экономистер Tengrinews.kz тілшісіне жауап берді.
Теңге неге күрт нығайды?
Қыркүйектің басында доллар бағамы 460 теңгеден жоғары болғанымен, санаулы күн ішінде шетелдік валюта позициясын жоғалтты. Сарапшылар доллардың арзандауы мен теңгенің нығаюын бірден бірнеше фактормен байланыстырды: мұнай бағасының жоғарылауы, қолайлы геосаяси жағдай, сондай-ақ шетелдік капиталдың ағыны мен теңгелік активтердің жоғары табыстылығы.
Қолданбалы экономиканы зерттеу орталығының (AERC) бас директоры Жәнібек Айғазин теңгенің нығаюына Ұлттық банктің қазіргі уақытта 16,25 пайыз болып отырған жоғары мөлшерлемесі себеп болғанын атап өтті.
"Бұл инвесторларға теңгемен салынған инвестициялардан көптеген долларлық активтерге қарағанда жоғары табыс алуға мүмкіндік береді. Сондықтан Қазақстан еліміздің мемлекеттік облигацияларын сатып алатын шетелдік инвесторлар үшін тартымды болып қала береді".
Жәнібек Айғазин
AERC бас директоры
R-Finance қаржы кеңесшісі Арман Байғановтың айтуынша, Таяу Шығыстағы геосаяси шиеленіс аясында мұнай құны өсті, бұл инвесторлардың қазақстандық активтерге деген қызығушылығын қолдап отыр.
"Теңге неге нығайып жатыр? Біріншіден, мұнай құны өсті. Бұл Таяу Шығыстағы геосаясатқа байланысты. Бұл эскалация неғұрлым ұзаққа созылса, америкалық доллардың әлемдік валюталарға қатысты одан әрі әлсіреу ықтималдығы соғұрлым жоғары болады", - деп түсіндірді ол.
Тағы бір фактор - валютаға деген ішкі сұраныстың төмендеуі. Экономист Эльдар Шамсутдиновтың сөзінше, тұтынушылық несие берудің өсімі айтарлықтай баяулады: 2021–2024 жылдардағы орташа 32 пайыздан 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында 3,1 пайызға дейін төмендеген. Бұл импортқа, тиісінше долларға деген сұранысты әлсіретті.
Доллар бұдан да төмен түсуі мүмкін бе?
Экономистер доллар 450 теңгеден төмен түсуі мүмкін екенін жоққа шығармайды, алайда оның 400 теңгеге дейін арзандауын болжауға әзірге асықпайды.
Бағамның алдағы динамикасы геосаяси жағдайға, мұнай бағасына, Ұлттық банк пен АҚШ Федералды резервтік жүйесінің (ФРЖ) шешімдеріне, сондай-ақ әлемдік нарықтағы капитал қозғалысы мен доллар бағамына байланысты болмақ.
"Қымбат мұнай, пайыздық дифференциалдың кеңдігі және резидент еместердің сұранысы теңгені қолдап тұр. Мұнайдың арзандауы, Ұлттық банк мөлшерлемесінің жылдамырақ төмендеуі немесе доллардың нығаюы бұл қозғалысты кері бұруы мүмкін. 500-ге қайта оралу міндетті сценарий емес. Сонымен қатар, 400-ге қарай бет алуды да қазіргі трендтің механикалық жалғасы деп санауға болмайды".
Эльдар Шамсутдинов
Экономист
Қазір жинақтарды қандай валютада сақтаған тиімді?
Бұл сұраққа біржақты жауап жоқ. Егер адамның табысы мен негізгі шығыстары теңгемен болса, теңгелік құралдар қисынды таңдау болып қала береді. Ал доллар валюталық және сыртқы сілкіністерден сақтану функциясын атқарады.
"Жинақтарды теңгеде ұстаған дұрыс деп есептеймін. Біріншіден, депозиттер бойынша мөлшерлеме жеткілікті деңгейде жоғары және инфляция деңгейін толық өтейді. Екінші жағынан, ақшаны негізгі шығындарыңызды өтейтін немесе бизнес-есеп айырысуларды жүргізетін валютада сақтау керек. Егер шетелдік серіктестеріңіз болса, әрине, долларды пайдалану тиімдірек, әсіресе қазір америкалық валюта арзандаған кезде".
Арман Байғанов
R-Finance қаржы кеңесшісі
Девальвация жылдарында халықтың санасында теңгенің нығаюын долларды арзанырақ сатып алу мүмкіндігі ретінде қабылдау әдеті қалыптасып кеткен. Бұл стратегия ұзақ уақыт бойы жұмыс істеді және ұзақ мерзімді кезеңде теңге міндетті түрде арзандауы тиіс деген біржақты үмітті тудырды.
"Мұндай механизм өзін-өзі жартылай қоректендіріп отырды: несие импортты қолдады, импорт валютаға сұраныс тудырды, девальвация инфляцияны жеделдетті, ал инфляция долларға деген сұранысты күшейтті. Еркін өзгермелі бағам кезінде валюталық тәуекел екіжақты болуы тиіс. 450 деңгейі доллардың арзан екенін және ол міндетті түрде жоғары қайтуы керек дегенді білдірмейді", - деді Эльдар Шамсутдинов.
Жәнібек Айғазиннің пікірінше, қазір жинақтарды сақтау үшін теңге ең тиімді нұсқа болып қала береді. Басты себеп - инфляция деңгейінен асатын жоғары базалық мөлшерлеме.
"Сонымен қатар тәуекелдер де жоқ емес: көп нәрсе инфляцияның қалай өзгеретініне байланысты болады. Егер бағаның өсуі жеделдесе, бұл мөлшерлеме көлеміне де әсер етуі мүмкін", - деп толықтырды ол.
Мықты теңге бағаға қалай әсер етеді?
Күшті теңгенің жағымды жақтарымен қатар кемшіліктері де бар: ол тұтынушылар мен ішкі нарыққа бағытталған компаниялар үшін тиімді болғанымен, экспорттаушылар үшін қиындықтар туғызады.
"Бағамның өзгеруі баға белгілеріне бірден әсер етпейді. Мысалы, дүкен тауарды ескі бағаммен сатып алуы мүмкін. Сонымен қатар, оның құнына жеткізу, жалақы, жалдау ақысы, салықтар және басқа да шығындар кіреді. Әсері электроникада, тұрмыстық техникада, автомобильдерде және тікелей импорттың үлесі жоғары басқа да санаттарда жылдамырақ байқалады", - деп көрсетті Эльдар Шамсутдинов.
Арман Байғановтың айтуынша, теңгенің нығаюы шетелге шығуды да арзандатады. Сонымен қатар, бұл ішкі нарықта жұмыс істейтін және тауарды немесе шикізатты шетелдік валютаға сатып алатын компаниялар үшін тиімді.
Экспорттаушылар үшін жағдай керісінше: олардың тауарлары шетелдік сатып алушылар үшін қымбаттайды, ал айырбастаудан кейінгі шетел валютасындағы түсім аз теңге әкеледі.
"Дегенмен маңызды бір жайт бар: теңге нығайған жағдайда импорттық тауарлардың бағасы бірден төмендеуі міндетті емес. Тіпті сатып алу арзандаса да, бизнес бұрынғы бағаны сақтап қалуы мүмкін. Бұны "храповик әсері" деп атайды - теңге әлсірегенде бағалар тез өседі, бірақ ол нығайғанда бағаның төмендеуіне құлықсыз болады", - дейді Айғазин.
Анықтама: Храповик әсері (тек бір бағытқа ғана айналатын храповик механизмінен шыққан) - сұраныс азайғанда немесе дағдарыс кезінде экономикалық көрсеткіштердің жоғары қарай оңай өсіп, бірақ төмен қарай дерлік қайтпайтын үрдісі.
Фото: pixabay.com.
Жыл аяғына дейін доллар бағамы қандай болуы мүмкін?
Экономистер нақты бағамды болжауға асықпайды. Эльдар Шамсутдиновтың сөзінше, геосаясатты, мұнайды, Ұлттық банк пен ФРЖ-ның мөлшерлемелерін, инфляциялық күтулерді және ішкі теңге өтімділігін бақылау қажет.
Қаржы министрлігі жариялаған Қазақстанның 2027–2029 жылдарға арналған республикалық бюджеті жобасында есептік бағам - бір доллар үшін 480 теңге.
Экономист Жәнібек Айғазин бұл бағалаумен келіседі. Оның пікірінше, орташа сараланған бағамы, сірә, 500 теңгеден төмен деңгейде қалады.
Арман Байғановтың сөзінше, көп жағдай Таяу Шығыстағы ахуалға байланысты болады. Оның пайымдауынша, егер қақтығыс созылып, мұнай бағасы жоғары болып қалса, теңге тағы да нығаюы мүмкін. Ал егер жағдай тұрақтанып, мұнай арзандаса, доллар қайтадан 470 теңгеге дейін және одан да жоғары көтерілуі мүмкін.
Еске салайық: Қазақстан қор биржасындағы (KASE) күндізгі сауда-саттық қорытындысы бойынша доллар бағам 5,82 теңгеге төмендеп, 450,79 теңге болды.
Өткен жұмада, 4 қыркүйекте, Қазақстанда базалық мөлшерлеме қайта төмендеп, бұл жолы жылдық 16,25 пайыз болды. Бұл қатарынан үшінші рет төмендеу: жиынтық түрде мөлшерлеме 1,75 пайызға төмендеді.
Сарапшылар пікірінше, мөлшерлеменің төмендеуі өздігінен валюта нарығындағы жағдайды күрт өзгертпеуі тиіс. Бұл шешім инфляцияның бәсеңдеуі және халықтың инфляциялық күтулерінің төмендеуі аясында қабылданды.
Материал Tengrinews.kz сайтынан алынды.
