Қазақстанда үйсіз жануарларға пана болып отырған жеке панажайлардың жағдайы күннен-күнге күрделеніп барады. Мыңдаған ит пен мысықтың тағдыры көбіне бірнеше жанашыр адамның иығына артылған. Олар мемлекеттен тұрақты қолдау алмай, бар шығынды өз қалтасынан немесе тұрақсыз қайырымдылық есебінен жауып отыр.
Алматы облысындағы ZooHome панажайының мысалы бұл мәселенің ауқымын айқын көрсетеді. Мұнда 800-ге жуық жануар өмір сүреді. Оларды тек тамақпен қамтамасыз ету үшін күн сайын шамамен 100 мың теңге қажет. Айлық шығын 8 миллион теңгеге дейін жетеді. Панажай иесінің айтуынша, ең ауыр салмақ – қаржының тұрақсыздығы. Көмек бар, бірақ жүйелі емес. Сол себепті қарыз бен несиеге жүгіну қалыпты жағдайға айналған.
Осындай жағдай Тараз қаласындағы “Ақтөс” панажайында да байқалады. Мұнда 250-ден астам жануар бар, олардың басым бөлігін адамдар өздері әкеліп тастайды. Панажай иелері жануарларды емдеп, стерилизация жасап, вакцинациялауға тырысқанымен, шығын көлемін нақты есептеу қиын. Күнделікті азық мәселесін жергілікті кәсіпкерлердің көмегі жеңілдеткенімен, ай сайын шамамен 300–350 мың теңге қажет.
Ал “Белый Бим” панажайы мүлде қаржыландырусыз жұмыс істеп келеді. Жануарларды асырау толықтай жеке қаражат пен еріктілердің көмегіне тәуелді. Тек 15 мысықтың өзіне айына 300 мың теңге жұмсалады. Бұған емдеу, күтім және басқа да шығындар қосылады.
Алайда қаржылық қиындықтар – панажайлардың жалғыз мәселесі емес. Соңғы уақытта олардың көпшілігі жер мәселесіне байланысты қысымға ұшырап отыр. Жергілікті органдар панажай орналасқан аумақтарды “мақсатсыз пайдаланылды” деген негізбен қайтарып алуға әрекеттенуде. Иелерінің айтуынша, бұл процестер көбіне өтемақысыз және балама жер ұсынусыз жүзеге асады.
Кей жағдайларда қысым одан да ауыр сипат алған. Панажай қызметкерлеріне қауіп төндіру, қорқыту фактілері тіркелген. Мұндай жағдайлар жануарларға ғана емес, оларды қорғап жүрген адамдарға да қауіп төндіреді.
Бүгінде панажай иелері бір ғана нәрсені сұрайды – жануарларға бейжай қарамау. Оларды асырап алу, көмектесу немесе кем дегенде тастап кетпеу. Себебі әрбір тасталған жануар – онсыз да шектеулі ресурспен жұмыс істеп отырған панажайларға қосымша салмақ.
Бұл мәселе тек еріктілердің емес, бүкіл қоғамның жауапкершілігін талап етеді. Әйтпесе, мейірімге негізделген бұл жүйе әлсіреп, қараусыз қалған жануарлар саны одан әрі артуы мүмкін.