АЭС-тің іске қосылуы елдің энергетикалық жүйесін әртараптандыруға мүмкіндік береді.
Елімізде алғашқы АЭС үшін кадр даярлаудың ұлттық жүйесі қалыптасу кезеңінде тұр. Бұл туралы Ядролық физика институты бас директорының орынбасары Асхат Бекбаев редакция тілшісіне берген сұхбатында айтты.
– Қазақстанның алғашқы АЭС-іне қажет мамандарды даярлау қазір қай кезеңде тұр? Жалпы қанша маман қажет болады? Болашақ АЭС-те жұмыс істейтін мамандардың қанша пайызы толықтай елімізде даярланады?
Қазақстанда алғашқы АЭС үшін кадр даярлаудың ұлттық жүйесі қалыптасу кезеңінде тұр. Қазір жоғары оқу орындары мен колледждерде ядролық физика, атом және жылу энергетикасы, электр техникасы, автоматтандыру, материалтану және радиациялық қауіпсіздік бағыттары бойынша мамандар даярлануда. Келесі міндет – осы бағдарламаларды таңдалған реактор технологиясына бейімдеп, АЭС персоналына қойылатын бірыңғай біліктілік талаптарын енгізу.
Алдын ала бағалау бойынша екі энергоблокты пайдалану үшін шамамен 2 мың қызметкер қажет. Оның 1600-ге жуығы жедел және техникалық персонал, 400-ге жуығы жоғары білікті инженерлер мен атом саласының мамандары болады. Тікелей ядролық мамандықтар станция персоналының шамамен 20 пайызын құрайды. Қалған бөлігі – энергетиктер, механиктер, электр техниктері, химиктер, ІТ және автоматтандыру, жөндеу мен қауіпсіздік салаларының мамандары және т.б.
Қазақстан базалық мамандардың басым бөлігін өз ішінде даярлай алады. Алайда елде толық даярланатын қызметкерлердің нақты үлесі реактор технологиясы мен пайдаланушы ұйымның талаптары бекітілгеннен кейін анықталады. Реактор операторлары, ауысым бастықтары және қауіпсіздікке тікелей жауапты персонал технология жеткізушінің арнайы даярлығынан, толық ауқымды тренажердегі жаттығудан және лицензиялаудан өтуге тиіс. Түпкі мақсат – АЭС іске қосылғанға дейін станцияның негізгі персоналын Қазақстан азаматтарынан қалыптастыру.
– Бұл ретте Ядролық физика институтының кадр даярлаудағы негізгі артықшылығы қандай?
Ядролық физика институтының (ЯФИ) басты артықшылығы – мамандарды нақты ядролық қондырғыларда практикалық даярлау мүмкіндігі. Институтта ССР-Қ зерттеу реакторы, критикалық стенд, үдеткіш кешендері, заманауи зертханалар, сондай-ақ радиациялық және ядролық физикалық қауіпсіздік пен бұзбай бақылау жөніндегі оқу орталықтары жұмыс істейді.
АЭХА-ның (МАГАТЭ) 2024 жылғы "Жоғары білім беру бағдарламалары шеңберінде зерттеу реакторларында оқу сабақтарын өткізу" компендиумында атом энергетикасы мамандарын даярлау кезінде зерттеу реакторлары мен критикалық стендтердің әлеуетін пайдалану ұсынылады. Қазақстанда мұндай бірегей база ЯФИ-де шоғырланған. Осыған байланысты АЭХА ұсынымдарына сәйкес болашақ АЭС мамандарының практикалық даярлығын бастапқы кезеңде ЯФИ-дың критикалық стендінде, кейін ССР-Қ зерттеу реакторында ұйымдастыру орынды. Бұл нысандарда реактор физикасы, реактивтілікті басқару, нейтрондық өлшеулер, радиациялық және ядролық қауіпсіздік, дозиметриялық бақылау, ядролық материалдарды есепке алу және жабдықтарды бұзбай бақылау бойынша практикалық дағдыларды қалыптастыруға болады. Осылайша, ЯФИ елімізде даярланатын мамандардың теориялық білімін нақты ядролық қондырғылардағы тәжірибемен ұштастыратын негізгі ұлттық база болуға тиіс.
– АЭХА ұсынатын көпсатылы оқыту жүйесі Қазақстанда қалай енгізіліп жатыр?
АЭХА ұсынымдарына негізделген даярлық бірізді бірнеше кезеңнен тұруға тиіс. Алдымен студенттер жоғары оқу орындары мен колледждерде іргелі теориялық білім алады. Одан кейін ЯФИ-дің критикалық стендінде тізбекті реакцияның физикасын, реактивтілікті басқару және қауіпсіздік қағидаларын меңгереді. Келесі кезеңде ССР-Қ зерттеу реакторында өлшеу, радиациялық бақылау және ядролық қондырғыны қауіпсіз пайдалану дағдыларын қалыптастырады.
Бұдан соң мамандар таңдалған реактор технологиясы бойынша вендорлық даярлықтан өтіп, АЭС-тің толық ауқымды тренажерінде жаттығуы қажет. Осылайша, толық оқыту тізбегі "ЖОО немесе колледж – критикалық стенд – зерттеу реакторы – вендорлық даярлық – АЭС тренажері" қағидаты бойынша құрылуы тиіс.
Қазір ЯФИ жоғары оқу орындарымен бірлесіп практикалық сабақтар мен тағылымдамалар өткізіп келеді. Ендігі міндет – бұл жұмысты жекелеген іс-шаралар деңгейінен шығарып, бірыңғай ұлттық оқу бағдарламасына енгізу.
– Қазақстанда атом энергетикасын дамытуда ұлттық кадрларды даярлаудың маңызы қандай? Бұл еліміздің технологиялық тәуелсіздігіне қалай әсер етеді?
Ұлттық кадрлар – АЭС-ті қауіпсіз пайдалану мен саланы ұзақ мерзімді дамытудың негізгі шарты. Технологияны сатып алу жеткіліксіз: Қазақстан оны меңгеретін, қауіпсіздігін бағалайтын, жабдықтың жай-күйін бақылайтын және техникалық шешімдер қабылдайтын өз мамандарына ие болуы керек.
Бұл тұрғыда ЯФИ тек кадр даярлайтын база емес, ұлттық ғылыми-инженерлік құзыреттерді қалыптастыратын орталық ретінде маңызды. Институттың реакторлық физика, материалтану, радиациялық қауіпсіздік және ядролық технологиялар саласындағы тәжірибесі шетелдік ұйымдарға ұзақ мерзімді тәуелділікті азайтуға мүмкіндік береді. Технологиялық тәуелсіздік дегеніміз – барлық жабдықты өзіміз өндіру емес, оны қауіпсіз бағалап, пайдаланып және дамытуға қабілетті болу.
– Қазір ядролық физика, радиациялық қауіпсіздік және атом энергетикасы мамандықтарына жастардың қызығушылығы қандай?
Қазақстанда АЭС салу туралы шешімнен кейін жастардың атом саласына қызығушылығы күшейіп келеді. Бұған саланың стратегиялық маңызы, тұрақты жұмыспен қамту мүмкіндігі және жоғары технологиялармен жұмыс істеу перспективасы әсер етуде.
Дегенмен қызығушылықты нақты кәсіби таңдауға айналдыру үшін жастар саланың практикалық мазмұнын көруі керек. ЯФИ жоғары оқу орындарымен бірлесіп студенттерге зерттеу реакторында, критикалық стендте, үдеткіштерде және зертханаларда тәжірибеден өту мүмкіндігін ұсына алады. Мұндай даярлық мамандықтың беделін арттырып қана қоймай, жастарға өз қабілеті мен кәсіби бағытын дұрыс бағалауға көмектеседі.
– АЭС саласында ІТ, автоматтандыру және жасанды интеллект бағыттарындағы мамандарға сұраныс арта ма?
Қазіргі АЭС – реактор мен турбинадан ғана емес, автоматтандырылған басқару, диагностика, киберқауіпсіздік және деректерді талдау жүйелерінен тұратын күрделі цифрлық кешен. Сондықтан бағдарламашыларға, автоматтандыру инженерлеріне, деректер талдаушыларына, киберқауіпсіздік және жасанды интеллект мамандарына сұраныс сөзсіз артады.
Олардың жалпы ІТ білімімен қатар, ядролық қауіпсіздік мәдениетін және АЭС-тегі технологиялық процестерді түсінуі маңызды. ЯФИ-де дамып жатқан реакторлық процестерді модельдеу, цифрлық мониторинг, радиациялық ахуалды бағалау және жабдықтарды диагностикалау бағыттары осындай пәнаралық мамандарды даярлауға негіз бола алады.
– Атом энергетикасының дамуы еліміздің энергетикалық қауіпсіздігіне қалай әсер етеді?
АЭС – ауа райына тәуелсіз, тәулік бойы тұрақты электр энергиясын өндіретін базалық қуат көзі. Оның іске қосылуы электр энергиясы тапшылығының қаупін төмендетуге, көмір генерациясына түсетін жүктемені азайтуға және елдің энергетикалық жүйесін әртараптандыруға мүмкіндік береді.
Алайда энергетикалық қауіпсіздік станцияны салумен шектелмейді. Оған білікті персонал, сенімді инфрақұрылым, тәуелсіз ғылыми-техникалық сараптама және тұрақты радиациялық бақылау қажет. ЯФИ осы жүйеде АЭС-ті ғылыми-техникалық сүйемелдеу, мамандар даярлау, материалдар мен жабдықтарды зерттеу және қауіпсіздікті бағалау міндеттерін атқара алатын негізгі ұлттық ұйымдардың бірі болуға тиіс.
Дерек көзі: https://inbusiness.kz