Қазақстанда су ресурстарын басқару саласы жаңа цифрлық кезеңге қадам басты. Алматы қаласында Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық ғылым академиясында өткен халықаралық кездесу-кеңесте су тапшылығы мен климаттық сын-қатерлерге қарсы бағытталған DeepBas атты жасанды интеллект негізіндегі интеграцияланған жүйе таныстырылды. Бұл бастама елдің су қауіпсіздігін қамтамасыз етуде стратегиялық маңызы зор шешім ретінде бағалануда.
Су – стратегиялық ресурс, ал оны басқару – ұлттық қауіпсіздік мәселесі
Бүгінде Қазақстан су ресурстары саласында күрделі ахуалды бастан өткеріп отыр. Сарапшылардың мәліметінше, Тянь-Шань аймағындағы мұздықтардың жартысына жуығы еріп кеткен. Бұл – болашақта өзен-көлдердің тартылуы мен су тапшылығының тереңдеу қаупін күшейтеді. Оның үстіне елдегі су қорының 44,3 пайызы шекара сыртында қалыптасады, яғни Қазақстан трансшекаралық суларға тәуелді.
Тағы бір алаңдатарлық мәселе – алынған судың тек 42 пайызы ғана нақты тұтынушыға жетеді. Қалғаны ескі инфрақұрылым мен тиімсіз тасымалдау жүйелерінің кесірінен жоғалады. Елдегі 13 мың шақырымнан астам суару арналарының басым бөлігі толық цифрлық бақылауға алынбаған.
Осындай жағдайда су саласын дәстүрлі тәсілмен басқару жеткіліксіз. Сондықтан ғылыми қауымдастық пен мемлекет жаңа технологияларға сүйенген шешімдерді қолға алып отыр.
DeepBas: су жүйесінің «цифрлық миы»
DeepBas (Deep Basin Spatiotemporal AI) – кеңістіктік-уақыттық үлкен деректерді өңдеп, су қорын басқаруды оңтайландыратын интеллектуалды жүйе. Жобаның басты ерекшелігі – Қазақстанның ұлттық су жүйесінің цифрлық егізін қалыптастыру.
Бұл технология арқылы:
• су ағындарының көлемі алдын ала болжанады;
• құрғақшылық пен тасқын қаупі модельденеді;
• аймақтар арасындағы су бөлу тиімді жоспарланады;
• егін суару жүйелерінің өнімділігі артады.
Басқаша айтқанда, DeepBas суды тек есептеп қана қоймай, оның әр тамшысының қайда, қалай жұмсалатынын болжайтын ақылды басқару платформасына айналмақ.
Ғылым мен технологияның тоғысқан тұсы
Ұлттық ғылым академиясының президенті Ақылбек Күрішбаев өз сөзінде Мемлекет басшысының су ресурстарын жасанды интеллект арқылы басқаруға көшу жөніндегі тапсырмасы ел үшін аса маңызды екенін атап өтті.
Оның айтуынша, Қазақстанда су тапшылығы ғана емес, су туралы нақты әрі сенімді дерек тапшылығы да бар. Қазіргі таңда мәліметтердің шашыраңқылығы мен ескі зерттеулерге тәуелділік салдарынан шынайы су балансы толық анықталмай отыр.
DeepBas осы олқылықтың орнын толтыруды көздейді: жүйе жерүсті және жерасты сулары, гидрологиялық бақылаулар, климат деректері, жер бедері, топырақ жағдайы, аграрлық жүктеме мен төтенше қауіптер туралы мәліметтердің бәрін бір ортақ базаға біріктіреді.
Қазақстан–Қытай ғылыми серіктестігі жаңа деңгейге шықты
Жобаны жүзеге асыруда халықаралық ынтымақтастық ерекше рөл атқарады. Академия 2025 жылдан бері Қытай Ғылым академиясымен, Чжэцзян технологиялық университетімен және бірқатар жоғары технологиялық компаниялармен тығыз байланыс орнатқан.
Осы серіктестіктің нәтижесінде Қазақстан–Қытай кеңістіктік-уақыттық жасанды интеллект және тұрақты даму жөніндегі бірлескен зертханасы құрылды. Бұл алаң жаңа ғылыми модельдерді сынақтан өткізіп, оларды Қазақстан жағдайына бейімдеуге мүмкіндік береді.
Болашақ мамандар да назардан тыс қалған жоқ
Іс-шара аясында жасанды интеллект бойынша қос дипломды білім беру бағдарламасының студенттеріне сертификаттар табысталды. Сонымен қатар робототехника бағыты бойынша жаңа халықаралық білім беру меморандумына қол қойылды.
Бұл – тек технология импорттау емес, оны игеретін отандық мамандар буынын қалыптастыруға жасалған қадам.
Су саласындағы цифрлық революцияның бастауы
DeepBas жобасы – жай ғана IT шешім емес. Бұл Қазақстанның су саясатын түбегейлі өзгертетін, ғылыми негізделген басқару мәдениетін қалыптастыратын ұлттық деңгейдегі реформа.
Су – XXI ғасырдың ең құнды капиталы. Оны басқарудағы дәлдік пен болжамдылық енді экономикалық емес, өркениеттік қажеттілікке айналды. Қазақстан осы бағытта батыл қадам жасап отыр.