Цифрландыру басталғалы адамдардың бойында қорқыныш бары жасырын емес. Цифрландыру адамның өмірін бақылауды күшейтуі мүмкін деген жиі айтылады. Бірақ цифрландырудың өзі міндетті түрде «адамды толық бақылау» дегенді білдірмейді.
Қарапайым мысалмен түсіндірейін.
Қалай бақылауға мүмкіндік пайда болады?
Телефон — орналасқан жеріңіз, қолданатын қосымшаларыңыз, іздеулеріңіз туралы деректер қалуы мүмкін.
Банк картасы — қай жерде және қашан төлем жасағаныңыз туралы ақпарат сақталады.
Камералар — қоғамдық орындарда адамның қозғалысын тіркеуі мүмкін.
eGov және басқа жүйелер — мемлекетке көрсетілетін қызметтер туралы цифрлық мәліметтер жинақталады.
Әлеуметтік желілер — адамның қызығушылығы, кімдермен араласатыны және қандай ақпаратқа көңіл бөлетіні туралы цифрлық із қалыптастырады.
Жасанды интеллект — көп көлемдегі деректі біріктіріп, адамның әрекеті туралы белгілі бір қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Бірақ маңызды айырмашылық бар
Цифрлық деректің жиналуы адамды міндетті түрде заңсыз бақылау.
Мысалы, банк сіздің төлеміңізді тіркеуі — қызмет көрсету үшін қажет болуы мүмкін. Ал сол ақпаратты рұқсатсыз басқа мақсатта пайдалану — мүлдем басқа мәселе.
Сондықтан негізгі сұрақ:
«Цифрландыру болмауы керек пе?» емес, «Менің деректерімді кім жинайды, не үшін жинайды және оны кім пайдалана алады?»деген сұрақтың туындауы заңдылық болса керек.
Өзіңізді қалай қорғауға болады?
Қажет емес қосымшаларға геолокацияға, камераға, микрофонға рұқсат бермеу.
Банк және әлеуметтік желілерде екі факторлы қорғауды қосу.
SMS-код, банк құпиясөзін ешкімге айтпау.
Күмәнді сілтемелерге кірмеу.
Қандай қосымшаға қандай рұқсат бергеніңізді мезгіл-мезгіл тексеру.
Маңызды цифрлық құжаттар мен аккаунттарды жақсы қорғау.
Қысқасы: цифрландыру адамға көп ыңғайлылық береді, бірақ дерек көбейген сайын бақылау мүмкіндігі де көбейеді. Сондықтан цифрлық құқық, құпиялылық және деректерді қорғау өте маңызды табылады.
Ең негізгі қауіптердің біріне тоқталсақ:
Жеке өмірдің азаюы. Адам туралы өте көп цифрлық із жиналуы мүмкін: төлемдері, орналасқан жері, интернеттегі әрекеті. Алайда тірі байланыс, жүзбе-жүз жүздесу, тілдесу азаяды.
Жаппай бақылау қаупі. Камералар, биометрия, геолокация және басқа жүйелер біріктірілсе, адамның қозғалысын бақылау техникалық жағынан жеңілдейді.
Адамның еркіндігіне қауіп төнеді. Егер цифрлық жүйелерді бір ұйым шамадан тыс бақыласа, адамның белгілі бір қызметтерге немесе мүмкіндіктерге қол жеткізуіне әсер етуі мүмкін.
ЖИ-ге тәуелділік орын алады. Адамдар өз бетінше ойлаудың орнына барлық шешімді алгоритмге тапсыруы мүмкін.
Жұмыс орындарының өзгеруі орын алады. Роботтар мен ЖИ кейбір кәсіптерді алмастырады.
Кибершабуылдар көп болады. Бір үлкен жүйе бұзылса, бірден миллиондаған адамға әсер етуі мүмкін.
Цифрлық теңсіздік орын алады. Технологияны пайдалана алмайтын адамдар қоғамнан шет қалуы мүмкін.
Адамдар арасындағы тірі қарым-қатынастың азаяды. Адамдар мылқау мен соқырдың кейпін кешеді.
Бірақ оның екінші жағы да бар. Цифрландыру медицина, білім, ғылым, қауіпсіздік, көлік және мемлекеттік қызметтерді айтарлықтай жақсарта алады.
Сондықтан меніңше, ең дұрыс ұстаным — «цифрландыруға қарсы болу» емес, «адамның құқығы мен еркіндігін цифрлық технологиядан жоғары қою».
Цифрландыру туралы жақсы сценарий жазсақ
2030–2050 жылдары технология адамға қызмет етсе:
Медицина саласы бойынша, ЖИ ауруларды ерте анықтап, емдеуді жеке адамға бейімдейді.
Білім саласы бойынша, әр адам өзіне қажетті білімді ЖИ арқылы кез келген жерде ала алады.
Көлік саласы бойынша, жүргізушісіз көлік көбейіп, жол апаттары азаюы мүмкін.
Күнделікті өмірде, көптеген жұмыстар автоматтандырылып, адамға уақыт көбейеді.
Жұмыста ауыр және қауіпті жұмыстарды роботтар атқарады, ал адам шығармашылыққа көбірек көңіл бөледі.
Ғылымда климат, аурулар, энергия сияқты жаһандық мәселелерді шешу жылдамдауы мүмкін.
Цифрлы үкіметте адамдар неден сақтану керек
Ең дұрысы — технологияны саналы пайдалану және өз құқығыңды қорғау.
Мына 7 нәрсеге ерекше мән берген дұрыс:
Жеке мәліметтерді қорғау — ЖСН, банк деректері, құпиясөз, құжаттарды кез келген жерге бермеу.
Геолокацияны бақылау — қажет емес кезде орналасқан жерді үнемі бөліспеу.
Телефонға тәуелді болмау — барлық шешімді интернет пен ЖИ-ге тапсырмау.
Өз бетіңмен ойлау — ЖИ берген ақпаратты тексеріп отыру.
Ақшаға сақ болу — барлық қаражатты тек бір цифрлық жүйеге тәуелді етпеу, маңызды құжаттардың көшірмесін сақтау.
Бақылау жүйелеріне назар аудару — камера, биометрия, деректерді жинау қандай мақсатта қолданылатынын білу.
Тірі өмірді сақтау — отбасы, достар, табиғат, қарым-қатынасты жоғалтпау.
Сондықтан «цифрландыру мүлдем керек емес» деп айту да, «бәрін цифрландыру керек» деу де дұрыс емес болар. Бірақ әр нәрсенің қайыры бар дейтін елміз, оның да жақсы жағын көру бұйырсын, қайырын берсін дейміз.
