Цифрлық технологиялар күнделікті өмірді жеңілдеткенімен, интернеттегі алаяқтық пен жеке деректердің заңсыз таралу қаупін де күшейтті. Қаржылық операциялар онлайн форматқа көшіп, мемлекеттік қызметтер электронды түрде қолжетімді болған сайын киберқауіпсіздіктің маңызы артып келеді. Қазақстанда осы қатерлердің алдын алу үшін қандай шаралар қабылданды және азаматтар өз ақшасы мен жеке мәліметтерін қалай қорғай алады?
Қаржы алаяқтығына қарсы жүйелі күрес
Интернет-алаяқтықпен күрестің маңызды тетіктерінің бірі – Қазақстан Ұлттық Банкінің Антифрод-орталығы. Бұл жүйе күмәнді қаржылық операцияларды анықтауға және алаяқтық белгілері бар аударымдардың жолын кесуге бағытталған.
Орталықтың жұмысы нәтижесінде 117 миллиард теңгеден астам қаражат бұғатталған. Бұл көрсеткіш киберқылмыспен күресте қаржы ұйымдары мен тиісті мекемелердің өзара іс-қимылы маңызды екенін көрсетеді.
Сонымен қатар заңсыз жолмен алынған қаражатты аударуға немесе қолма-қол ақшаға айналдыруға көмектесетін адамдарға қатысты жауапкершілік күшейтілді. Мұндай әрекеттерге қатысқан тұлғалар дропперлер деп аталады.
Дропперлік – алаяқтық жолмен алынған ақшаны өздерінің немесе басқа адамдардың банк шоттары арқылы өткізуге көмектесетін заңсыз әрекет. Кей жағдайда азаматтар өз шотын пайдалануға рұқсат беру арқылы қылмыстық схемаға тартылуы мүмкін. Сондықтан банк картасын, шот деректерін немесе төлем құралдарын бөгде адамдарға берудің салдарына бейжай қарауға болмайды.
Жеке деректерді қорғау – цифрлық қауіпсіздіктің негізі
Азаматтардың жеке мәліметтерін қорғау да мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының бірі саналады. Жеке деректердің таралуы қаржылық шығынға ғана емес, адамның атына несие рәсімдеу, оның атынан жалған әрекеттер жасау сияқты қауіптерге әкелуі мүмкін.
Осы тәуекелдерді азайту мақсатында дербес деректерді қорғаудың құқықтық тетіктері күшейтіліп, маңызды ақпараттық жүйелерге қол жеткізу кезінде биометриялық сәйкестендіруді қолдану шаралары енгізілді.
Бұған қоса, ұйымдардың азаматтарға олардың жеке деректерінің таралып кеткені туралы хабарлауына қатысты міндеттер белгіленді. Ал еңбек заңнамасына қызметкерлерді кибергигиена талаптарына үйретуге бағытталған нормалар енгізілді.
Мұның бәрі цифрлық қауіпсіздік тек техникалық қорғаныспен шектелмейтінін аңғартады. Ақпаратты сақтайтын ұйым да, оны пайдаланатын азамат та қауіпсіздік талаптарын сақтауға жауапты.
Азаматтардың өздері пайдалана алатын қорғаныс құралдары
Қазақстандықтарға жеке деректерін бақылауға және қаржылық тәуекелдерді азайтуға көмектесетін бірнеше цифрлық сервис қолжетімді.
«Стоп-кредит» сервисі. eGov Mobile қосымшасындағы бұл қызмет азаматқа өз атына банктік қарыздар мен микрокредиттер рәсімдеуге ерікті түрде тыйым салу мүмкіндігін береді. Бұл әсіресе жеке деректерінің алаяқтардың қолына түсіп кетуіне алаңдайтын адамдар үшін пайдалы. Дегенмен сервис барлық алаяқтық түрінен қорғамайды, сондықтан басқа қауіпсіздік шараларын да сақтау қажет.
Дербес деректерге қол жеткізуді бақылау. Электрондық үкіметтегі тиісті сервис арқылы азаматтар жеке мәліметтерін өңдеуге берілген келісімдерді бақылап, заңнамада көзделген жағдайларда оларды қайтарып ала алады. Бұл деректердің қай мақсатта пайдаланылатынына қатысты хабардар болуға мүмкіндік береді.
NomadGuard. Бұл құрал деректердің ықтимал таралуын тексеруге және фишинг белгілерін анықтауға көмектеседі. Алайда мұндай сервистерді пайдалану кезінде тек ресми ресурстарға жүгініп, жеке мәліметтерді белгісіз сайттарға енгізбеу маңызды.
Киберсауаттылық курстары. eGov және CitizenSec платформаларындағы оқу материалдары азаматтардың интернеттегі қауіптерді тану, күмәнді хабарламаларды ажырату және жеке ақпаратты қорғау дағдыларын дамытуға бағытталған.
Аталған құралдардың тиімділігі оларды білумен ғана емес, күнделікті өмірде дұрыс қолданумен де байланысты.
Интернеттегі қауіпсіздік әр адамның өзінен басталады
Алаяқтар адамдарды алдау үшін түрлі тәсілдерді қолданады. Бірі өзін банк қызметкері ретінде таныстырса, енді бірі мемлекеттік органның немесе құқық қорғау құрылымының атынан хабарласады. Кейбірі жалған сілтемелер жіберіп, азаматтардың логині мен құпиясөзін иемденуге тырысады.
Сондықтан бірнеше қарапайым қағиданы есте ұстаған жөн:
* SMS арқылы келген растау кодтарын ешкімге бермеңіз. Өзін банк қызметкері немесе мемлекеттік орган өкілі деп таныстырған адамға да айтпаңыз.
* Күмәнді сілтемелерге өтпеңіз. Хабарламаның жіберушісін және сайттың мекенжайын мұқият тексеріңіз.
* Екі факторлы аутентификацияны қосыңыз. Бұл аккаунтқа бөгде адамның кіру қаупін азайтады.
* Банк картасының деректерін қорғай біліңіз. Карта нөмірін, жарамдылық мерзімін, CVV/CVC кодын және банк қосымшасына кіру деректерін бөгде адамдарға бермеңіз.
* Тым тиімді ұсыныстарға бірден сенбеңіз. Жеңіл табыс, күтпеген ұтыс немесе шұғыл ақша аудару туралы ұсыныстарды мұқият тексеріңіз.
* Күмәнді операция байқалса, дереу әрекет етіңіз. Банкке ресми арна арқылы хабарласып, қажет болған жағдайда құқық қорғау органдарына арыз беріңіз.
Қорытынды
Қазақстанда интернет-алаяқтыққа қарсы күрес қаржылық операцияларды бақылауды, жеке деректерді қорғауды, құқықтық жауапкершілікті күшейтуді және халықтың цифрлық сауаттылығын арттыруды қамтиды. Алайда мемлекеттік деңгейде қабылданған шаралар азаматтардың жеке сақтығын алмастыра алмайды.
Цифрлық қауіпсіздік – тек мамандардың немесе мемлекеттік органдардың міндеті емес. Ол әр адамның күнделікті дағдысына айналуы керек. Өйткені интернеттегі бір күмәнді сілтеме, бөгде адамға берілген бір құпия код немесе тексерілмеген қаржылық ұсыныс адамның ақшасы мен жеке мәліметтеріне қауіп төндіруі мүмкін.
Сондықтан цифрлық ортада сауатты әрекет ету, ақпаратты тексеру және жеке деректерге жауапкершілікпен қарау – алаяқтықтың алдын алудың маңызды шарттары.
Ақпарат дереккөзі:https://kaz.tengrinews.kz/
