Қазақстанда зейнетақы жүйесін реформалау мәселесі тағы да күн тәртібіне шықты. Бұл жолы талқылаудың өзегіне Сингапурдың Central Provident Fund (CPF) жүйесіне ұқсас әлеуметтік модельді енгізу ұсынысы қойылып отыр. Ұсыныстың негізгі мақсаты – азаматтардың зейнетақы жинақтарын тек қарттық кезеңіне емес, тұрғын үй, денсаулық сақтау және білім алу сияқты өмірлік маңызды қажеттіліктерге де тиімді пайдалануға мүмкіндік беру.
Экономист Олжас Құдайбергеновтің айтуынша, мұндай тәсіл қазіргі зейнетақы жүйесіндегі халықты қамтудың төмендігі мен болашақтағы қарттық кедейлігі қаупін азайтуға ықпал етуі мүмкін. Дегенмен кез келген шетелдік тәжірибе сияқты бұл бастаманың да жан-жақты саралауды қажет ететін тұстары аз емес.
Неге дәл Сингапур тәжірибесі?
Сингапурдың CPF жүйесі әлемдегі ең табысты әлеуметтік модельдердің бірі саналады. Бұл жүйеде міндетті жарналар бірнеше мақсатқа бағытталады: зейнетақы жинақтау, тұрғын үй сатып алу, медициналық қызметтерді қаржыландыру және белгілі бір жағдайларда білім мен инвестицияға жұмсалады.
Ресми деректер бойынша, осы модельдің арқасында елде зейнетақы жүйесімен қамту деңгейі жоғарылап, халықтың басым бөлігі жеке баспанамен қамтамасыз етілді.
Экономистің пікірінше, дәл осы ынталандыру тетігі азаматтарды табысын ресми көрсетуге және әлеуметтік аударымдарды тұрақты төлеуге қызықтырады. Оның айтуынша, тұрғын үйге қолжетімділік көптеген адам үшін әлеуметтік жүйеге қатысудың негізгі мотивіне айналады.
Қазақстандағы басты мәселе неде?
Қазақстандағы жинақтаушы зейнетақы жүйесі отыз жылға жуық уақыттан бері жұмыс істеп келеді. Осы кезеңде жүйеге бірнеше рет өзгеріс енгізілгенімен, бейресми жұмыспен қамтылған азаматтардың үлесі әлі де жоғары.
Сарапшылар мұның салдары алдағы жылдары айқынырақ сезілуі мүмкін екенін айтады. Өйткені 2038 жылдан кейін ынтымақты зейнетақы жүйесінің ықпалы толықтай азайып, көптеген азаматтың негізгі табыс көзі жинақтаушы және базалық зейнетақыға тәуелді болады.
Егер жеткілікті көлемде жинақ қалыптаспаса, қартайған шақтағы табыстың төмендеу қаупі сақталады.
Ұсынылып отырған модель нені өзгертеді?
Жаңа тұжырымдама бойынша қолданыстағы әлеуметтік институттарды тарату немесе жаңа құрылым құру жоспарланбайды. Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры, Отбасы банк, Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қоры және Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры өзара ықпалдасқан жүйе ретінде жұмыс істеуі көзделіп отыр.
Сонымен бірге бірнеше әлеуметтік төлемді ықшамдап, азамат пен жұмыс беруші үшін түсінікті әрі қарапайым қаржыландыру тетігін қалыптастыру ұсынылады.
Модель авторларының пікірінше, мұндай өзгерістер азаматтардың қаржысына қосымша қауіп тудырмайды. Өйткені жинақтарға қатысты мемлекеттік кепілдік сақталады.
Қолжетімді ипотека – негізгі ынталандыру ма?
Ұсыныстың маңызды бөлігі – зейнетақы жүйесіне қатысуды тұрғын үй мәселесімен байланыстыру.
Экономистің пікірінше, төмен пайыздық ипотека алу мүмкіндігі азаматтарды ресми еңбек қатынастарына көбірек тартуы мүмкін. Себебі тұрғын үйге қол жеткізу – қазақстандықтардың ең өзекті әлеуметтік мәселелерінің бірі.
Алайда бұл болжамның тиімділігі бірнеше факторға байланысты болады. Сарапшылар еңбек нарығының құрылымы, халық табысының деңгейі, тұрғын үй нарығындағы ұсыныс көлемі және қаржы жүйесінің тұрақтылығы да түпкі нәтижеге әсер ететінін айтады.
Тұрғын үй бағасы төмендей ме?
Ұсыныс авторлары құрылыс саласын жаңа қағидаттар бойынша ұйымдастыру арқылы тұрғын үйдің өзіндік құнын азайтуға болады деп есептейді. Оның ішінде инженерлік инфрақұрылымды мемлекет тарапынан қамтамасыз ету, құрылыс процесін цифрландыру, ұзақ мерзімді оффтейк-келісімшарттарды пайдалану және жобалық қаржыландыруды жеңілдету көзделген.
Дегенмен бұл болжамдардың жүзеге асуы құрылыс нарығындағы бәсекелестікке, жер қатынастарына, құрылыс материалдарының бағасына және мемлекеттік басқарудың тиімділігіне тікелей байланысты.
Реформаның негізгі тәуекелі қандай?
Кез келген жүйелік реформа сияқты бұл бастаманың да тәуекелдері бар. Ең алдымен, жаңа модельді заңнамалық тұрғыдан толық бейімдеу қажет. Сонымен қатар мемлекеттік институттардың үйлесімді жұмысы мен қоғамның сенімі шешуші рөл атқарады.
Қазақстанда бұған дейінгі әлеуметтік реформалар қоғам тарапынан әрдайым бірдей қолдау тапқан жоқ. Сондықтан жаңа жүйенің тиімділігі тек экономикалық есептерге емес, оның ашықтығына, басқару сапасына және ұзақ мерзімді тұрақтылығына да байланысты болады.
Қорытынды
Сингапурдың CPF моделі Қазақстан үшін қызықты әрі назар аударуға тұрарлық тәжірибе саналады. Оның басты артықшылығы – әлеуметтік төлемдерді азаматтың нақты өмірлік қажеттіліктерімен ұштастыруы. Бұл халықтың әлеуметтік жүйеге қатысу ынтасын арттыруы мүмкін.
Сонымен бірге Қазақстанның экономикалық құрылымы, еңбек нарығы, халық табысының деңгейі мен институционалдық ерекшеліктері Сингапурдан өзгеше. Сондықтан бұл модельді сол күйінде көшіру емес, ұлттық ерекшеліктерге бейімдеп енгізу маңызды.
Қазіргі таңда ұсыныстар мемлекеттік органдардың қарауында. Алдағы талқылаулар бұл бастаманың қандай форматта жүзеге асатынын және оның әлеуметтік-экономикалық әсері қандай болатынын айқындайды.